ჯვრის მონასტერი (მცხეთის ჯვარი)

ბაზილიკისა და გუმბათოვანი ტაძრის ტიპები საქართველოში

საქართველოში IV საუკუნეში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა, რამაც დიდი გავლენა იქონია, როგორც ქვეყნის განვითარებასა და საგარეო ორიენტაციაზე, ასევე ქართულ ხუროთმოძღვრებაზე. ქრისტიანულმა ეკლესიამ არქიტექტორებს გარკვეული ამოცანა დაუსახა: უნდა შექმნილიყო სარწმუნოებრივი რიტუალისთვის განკუთვნილი საგანგებო შენობა, რომელიც ბევრ მლოცველს დაიტევდა. ამ ამოცანის გადაწყვეტა, რა თქმა უნდა, ერთბაშად ვერ მოხერხდა. პირვანდელი ეკლესიები ძალიან მცირე ზომისაა, ეკლესიაში მღვდელი შედიოდა, მლოცველები კი გარეთ იდგნენ. დროთა განმავლობაში იხვეწება გეგმარება და კონსტრუქციები, ხუროთმოძღვრები ეძებენ ახალ ფორმებს, ატარებენ ექსპერიმენტებს, საბოლოოდ კი ქართული სატაძრო ხუროთმოძღვრება იღებს ჩამოყალიბებულ სახეს და მრავალფეროვნებითაც გამოირჩევა. ქრისტიანულ საკულტო არქიტექტურაში ნაგებობათა ორი ტიპი გავრცელდა: ბაზილიკა და გუმბათოვანი ნაგებობა. პირველი ქრისტიანული სატაძრო ნაგებობები ბაზილიკებია, გუმბათოვანი ტაძრები მხოლოდ VI საუკუნეში იკიდებს ფეხს და წამყვან ადგილსაც იკავებს განვითარების შემდგომ ეტაპებზე. ამ სტატიაში ჩვენ განვიხილავთ საქართველოში გავრცელებულ ბაზილიკისა და გუმბათოვანი ტაძრის ტიპებს.

 

ბაზილიკა

ბაზილიკა წაგრძელებულ, გეგმით სწორკუთხედის ფორმის, უგუმბათო ნაგებობას წარმოადგენს. მისთვის დამახასიათებელია წაგრძელებული აღმოსავლეთ-დასავლეთ ღერძი. საქართველოში ბაზილიკის რამდენიმე ტიპია გავრცელებული: ერთნავიანი ბაზილიკა (იგივე დარბაზული ეკლესია), სამნავიანი ბაზილიკა, ორნავიანი ბაზილიკა და სამეკლესიიანი ბაზილიკა.

სხალთის ტაძარი (დარბაზული ეკლესია შვერილი აფსიდით)

დარბაზული ეკლესია ერთი ნავისგან შედგება, რომელსაც ზოგჯერ ეგვტერები და გარშემოსავლელიც აქვს. ერთნავიანი ბაზილიკები გავრცელებულია მთელი შუასაუკუნეების განმავლობაში. დარბაზული ეკლესიის ნიმუშებია: აკვანება, სხალთის, სპეთის, ეხვევის ტაძრები და სხვა.

ურბნისი (სამნავიანი ბაზილიკა)

სამნავიანი ბაზილიკა ბურჯებით გამოყოფილი სამი ნავისგან შედგება. გვერდითა ნავები უფრო ვიწრო და დაბალია შუა ნავთან შედარებით. სამნავიანი ბაზილიკის მნიშვნელოვანი ნიმუშებია: ბოლნისის სიონი, ურბნისის სიონი, კაწარეთის სამება და სხვა.

დმანისის სამეკლესიიანი ბაზილიკა

სამეკლესიიან ბაზილიკაში სამნავიანისგან განსხვავებით ნავები გამოყოფილია კედლებით და არა ბურჯებით. ბაზილიკის ეს ტიპი მხოლოდ საქართველოში გვხვდება. სამეკლესიიან ბაზილიკაში ერთ შენობაში ერთმანეთთან კარებით დაკავშირებული 3 სამლოცველო ეკლესია ერთიანდება, რომლებშიც დღის განმავლობაში ცალ-ცალკე რამდენიმეჯერ ატარებდნენ წირვას. ამ ტიპს მიეკუთვნება: დმანისის სიონი, ზეგაანის ყოვლადწმინდის ბაზილიკა, ნეკრესის ბაზილიკა და სხვა.

ქილდის ორნავიანი ბაზილიკა

ორნავიანი ბაზილიკა ბურჯებით გამოყოფილი ორი ნავისგან შედგება, მას შესაძლოა ჰქონდეს დამატებით მინაშენი (ეკვდერი, სტოა). გვერდითა ნავი ამ შემთხვევაშიც უფრო დაბალი და ვიწროა მთავარ ნავთან შედარებით. ორნავიანი ბაზილიკის ნიმუშებია: ტაბაკინის, ქოჩალოსა და ქილდას ეკლესიები და სხვა. 

ურბნისი (სამნავიანი ბაზილიკა)

 

გუმბათოვანი ტაძარი

VI საუკუნიდან ქართულ ხუროთმოძღვრებაში ადგილს იმკვიდრებს გუმბათოვანი ტაძარი. საქართველოში გუმბათოვანი ეკლესიის რამდენიმე ტიპი გვხვდება, პირველ რიგში განვიხილავთ ჯვარ-უმბათოვან ნაგებობებს.

სამწევრისი (ერთკონქიანი თავისუფალი ჯვარი)

ჯვარ-გუმბათოვანი ნაგებობები ორ მთავარ ჯგუფად იყოფა – თავისუფალი ჯვრისა და ჩახაზული ჯვრის ტიპის. ისინი შეიძლება იყოს ცენტრალურგუმბათოვანი ან დასავლეთის მკლავი იყოს უფრო გრძელი დანარჩენებთან შედარებით. ცენტრალურგუმბათოვან ტაძრებს ჯვრის ყველა მკლავი თანაბარი ზომის აქვთ და გუმბათი ცენტრშია აღმართული. თავისუფალი ჯვრის შემთხვევაში ჯვრის ფორმა გარე მასებში მიწის დონიდანვე ვლინდება,

სამთავისი (ჩახაზული ჯვარი)

ჩახაზული ჯვრის გეგმა კი სწორკუთხედშია ჩაწერილი და ჯვრის ფორმა სივრცეში იქმნება. თავისუფალი ჯვრის ტიპის ტაძრებია: იდლეთის ნათლისმცემლის ეკლესია, სამწევრისი, ერელაანთ საყდარი, დაშბაშის წმ. გიორგის ეკლესია და სხვა. ჩახაზული ჯვრის ტიპს მიეკუთვნება: სვეტიცხოველი, ალავერდი, სამთავისი და სხვა. ამ ორ ძირითად ჯგუფში ერთიანდებიან შემდეგი ქვეტიპები, რომლებიც დაყოფილია აფსიდების რაოდენობის მიხედვით: ერთკონქიანი, ტრიკონქი და ტეტრაკონქი. სამივე მათგანი შეიძლება იყოს, როგორც თავისუფალი, ასევე ჩახაზული ჯვრის ტიპის. ერთაფსიდიანის შემთხვევაში აფსიდით მხოლოდ აღმოსავლეთის მკლავი სრულდება, დანარჩენი კი სწორკუთხაა,

ოშკი (ტრიკონქი)

ტრიკონქის შემთხვევაში მხოლოდ დასავლეთის მკლავია სწორკუთხა, ტეტრაკონქს კი ოთხივე მხარეს აფსიდი აქვს. ცალკე გამოვყოფთ კუთხისოთახებიან ტეტრაკონქს, რომელიც ტეტრაკონქის გართულებულ ვარიანტს წარმოადგენს. ამ ტიპის უმნიშვნელოვანესი ნაგებობა მცხეთის ჯვარია, ჯვრის მონასტერს მოყვა მსგავსი გეგმის მქონე ძეგლთა აგება სხვადასხვა კუთხეში (ატენის სიონი, მარტვილის მონასტერი, ძველი შუამთა).

მცხეთის ჯვარი

მცხეთის ჯვრის უშუალო წონამორბედია ნინოწმინდის ტაძარი. ტეტრაკონქის უნიკალური და გრანდიოზული ნიმუშია ბანას ტაძარიც. გუმბათოვანი ნაგებობის არაჯვრული ტიპებიც არსებობს, ესენია მრავალაფსიდიანი ტაძარი (ექვსაფსიდიანი და რვააფსიდიანი) და კუპელჰალე.

კაცხის მრავალაფსიდიანი ტაძარი
კაცხის მრავალაფსიდიანი ტაძარი

მრავალაფსიდიან ნაგებობებს ინტერიერში ყვავილისებური მოხაზულობა აქვთ,  ექსტერიერში კი მრავალწახნაგას წარმოადგენენ. მრავალაფსიდიანი ტაძრის მნიშვნელოვანი ნიმუშებია: კაცხის ტაძარი, ბოჭორმის ტაძარი, გოგიუბა, კიაღმის ალთი და სხვა. კუპელჰალე გახლავთ დარბაზული ნაგებობა, რომელზეც გუმბათია აღმართული. მას ასევე ეწოდება გუმბათიანი დარბაზი, ეს ტერმინი გიორგი ჩუბინაშვილმა დაამკვიდრა ქართულ ხელოვნებათმცოდნეობაში. კუპელჰალეს საყურადღებო მაგალითებია: დვანის წმ. გიორგის ეკლესია, სოლომონ-ყალა, ვაჩნაძიანის ყველაწმინდა, ზემო მაჩხაანის მთავარანგელოზის ეკლესია და სხვა.

არმაზციხის წარმართული ტაძარი

აქვე გავავლოთ ერთი პარალელი ქრისტიანულ მრავალაფსიდიან ტაძრებსა და არმაზციხის წარმართულ ტაძარს შორის, შიგა სივრცის გარე მასებში გამოვლენასთან დაკავშირებით. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ქრისტიანული პერიოდის მრავალაფსიდიანი ტაძრები ჩაწერილია მრავალწახნაგაში, არმაზციხის ექვსაფსიდიანი ტაძარი კი სწორკუთხედშია ჩაწერილი. ამიტომაც, მიუხედავად იმისა, რომ ბოჭორმაცა და არმაზციხეც მრავალაფსიდიანია, ისინი ექსტერიერში სრულიად განსხვავებულად გამოიყურებიან. აქვე დავამატებ, რომ საუკუნეთა განმავლობაში არქიტექტურა მიისწრაფვოდა მასების შემსუბუქებისკენ, როგორც კონსტრუქციული, ასევე ვიზუალური თვალსაზრისით. სწორედ ამ სწრაფვამ განაპირობა თუნდაც ნიშების გაჩენა ეკლესიათა ფასადებზე. აქედან გამომდინარე არმაზციხის ტაძრისა და შუასაუკუნეების მრავალაფსიდიანი ტაძრების გეგმათა თავისებურებები არქიტექტურული ევოლუციის ერთგვარ მაგალითადაც შეგვიძლია მივიჩნიოთ.

კაცხის ტაძარი (მრავალაფსიდიანი)
სამწევრისი (თავისუფალი ჯვარი)
სამთავისი (ჩახაზული ჯვარი)
მეგალითური კულტურა საქართველოში

მეგალითური კულტურა საქართველოში

მეგალითური კულტურა მთელ მსოფლიოშია გავრცელებული და ის დღემდე კვლევის საგანს წარმოადგენს. მეგალითი (მეგა – დიდი, ლითოს – ქვა) უზარმაზარი, დაუმუშავებელი ან დამუშავებული ქვის ლოდებისაგან აგებული ნაგებობაა. მეგალითური ძეგლები ჯერაც არ არის სრულყოფილად შესწავლილი და მათი აგების მეთოდებსა თუ დანიშნულებაზე სხვადასხვა მოსაზრებები არსებობს. აღნიშნული ნაგებობები ძირითადად ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანით თარიღდება (ძვ. წ. III-II ათასწლეულები). მეგალითური კულტურისთვის დამახასიათებელი ძეგლთა ტიპებია: დოლმენი, მენჰირი, კრომლეხი, ქვაყუთები, დახურული კორიდორები, ციკლოპური ციხე-სიმაგრეები. მენჰირი მეგალითური ნაგებობების ყველაზე მერტივი ფორმაა, იგი ვერტიკალურად აღმართულ ლოდს, მონოლითს წარმოადგენს. მათი სიმაღლე ზოგჯერ 20 მეტრსაც კი აღწევს. ზოგიერთი მენჰირი დამუშავებულია, ზოგი კი დაუმუშავებელი, ბუნებრივი ფორმის ლოდია. მონოლითთა ნაწილზე ამოტვიფრულია სხვადასხვა სიმბოლური გამოსახულებები.

სტოუნჰენჯი. ფოტოგრაფი: William Russell Sedgfield. გადაღებულია 1853 წელს.

კრომლეხი ქვის ფილების წრიული ან კვადრატული ნაგებობაა. მსოფლიოში განსაკუთრებით ცნობილი კრომლეხია სტოუნჰენჯი. კრომლეხები მიცვალებულთა დასაკრძალად გამოიყენებოდა, თუმცა მეცნიერთა ნაწილის მოსაზრებით ზოგიერთი ამ ტიპის ძეგლი ასტრონომიული დანიშნულებისა იყო. დოლმენი ქვის უზარმაზარი ფილებით შექმნილ კამერას წარმოადგენს, რომელიც ქვის ერთიანი ფილითვეა გადახურული. დოლმენთა უმრავლესობას ერთი კედლის ცენტრში გაჭრილი აქვს ხვრელობი, რომელიც ქვისავე საცობით იხურება. არქეოლოგების აზრით ნაგებობათა ნაწილი ტომის ბელადის პრიმიტიულ საცხოვრებელს წარმოადგენდა, ნაწილს კი დასაკრძალავი დანიშნულება ჰქონდა. მეგალითური კორიდორები ორ რიგად ჩამწკრივებულ ლოდებს წარმოადგენს, რომლებიც დიდი ზომის ფილებითაა გადახურული და დახურულ დერეფანს ქმნის. მეგალითური, იგივე ციკლოპური, ციხე-სიმაგრეები დაუმუშავებელი ან ნახევრად დამუშავებული ქვებისგან ნაგებ სასიმაგრო კომპლექსს წარმოადგენს. ასეთ სიმაგრეებში გამოყენებულია, როგორც მომცრო ზომის ნამტვრევი ქვები, ასევე უზარმაზარი ლოდები. ციკლოპური ციხე-ნამოსახლარები მოიცავენ თავდაცვით ნაგებობებს, საცხოვრებელ განყოფილებებს, დარან სამალავებს და საკულტო ნაგებობებს.

მოაი. ფოტოგრაფი: Katherine Maria Routledge. გადაღებულია 1914-15 წლებში.

მეგალითური ნაგებობის კიდევ ერთი განსხვავებული სახეა მოაი, რომელიც მხოლოდ აღდგომის კუნძულებზე გვხვდება. მოაი უზარმაზარ მონოლითში ამოჭრილ ადამიანის ფიგურას წარმოადგენს. მათი წონა ზოგჯერ წონა ზოგჯერ 20 ტონასაც აღწევს. კუნძულზე მდებარე რანო-რარაკუს კრატერის ფერდობზე ნაპოვნია დაუსრულებელი ქანდაკება, რომელიც 20 მეტრამდე სიმაღლისაა და 270 ტონას იწონის. მეგალითური კულტურა ერთ-ერთი საინტერესო საკვლევი თემაა მეცნიერთათვის, ამ ძეგლებთან და მათ ამშენებლებთან დაკავშირებით ბევრი რამ ჯერაც საიდუმლოებითაა მოცული. გიგანტური ლოდებით ნაგები ეს საოცარი ნაგებობები უდიდეს შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველზე.

 

მეგალითური კულტურა საქართველოში

მეგალითური კულტურა საქართველოში ფართოდ იყო გავრცელებული, ასეთი ძეგლები განსაკუთრებით მრავლად გვხვდება სამცხე-ჯავახეთში, ქვემო ქართლსა და აფხაზეთში. აქ მეგალითური ნაგებობების ფაქტობრივად ყველა ტიპი გვხვდება. საქართველოში ციკლოპურ ციხე-ნამოსახლარებსა და მსგავს მონუმენტურ ძეგლებს გმირთ-ნაკვეთებად იხსენიებდნენ და მათ აგებას ხალხი დევებს ან გიგანტებს მიაწერდა, მონოლითებს კი ქვა-კაცას, ქვა-რძალს ან ძუძუ-ქვას უწოდებდნენ. ეს სახელები გვხვდება არამხოლოდ ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში, არამედ წერილობით წყაროებშიც. დიდი ლოდებით ნაგებ სიმაგრეებს ხშირად აღწერს ვახუშტი ბაგრატიონი, ასევე “დიდ ლოდსა” და “დიდროვან ლოდებს” იხსენიებს ვახტანგ VI “დასტურლამალში”. მეგალითურ ძეგლებს სხვადასხვა რწმენა-წარმოდგენებსა და რიტუალებს უკავშირებდნენ შუასაუკუნეებშიც, XIX-XX საუკუნემდეც კი. ვახუშტი ბატონიშვილი “საქართველოს გეოგრაფიაში” წერს: “პატივანს ქვეით ვაკეს არს ლოდი, რომელი გვალვასა თუ გადააბრუნო და შენამო, მოვალს წვიმა, ხოლო წვიმიანობასა შინა თუ შეაყარო ნაცარი და გადააბრუნო, იქმნების უწვიმრობა”.

მურჯახეთის მენჰირი

მსგავსი რიტუალები საქართველოს ბევრ სოფელშია ცნობილი, ერთ-ერთი ასეთია მურჯახეთის მენჰირს უკავშირდება: ადგილობრივები მონოლითს მიაწერდნენ რძის მოცემა-მომატების ძალას, ამიტომაც ქალები მიდიოდნენ თაყვანსაცემად, საკმეველს უკმევდნენ და ქონს ან ზეთს უსვამდნენ. საქართველოში მრავალი მენჰირია შემონახული, ისინი თევზისა (კალმახის) ნაყოფიერების კულტებს უკავშირდებოდა, რაზეც ამ მონოლითებზე ამოკვეთილი გამოსახულებები მეტყველებს. აფხაზეთის ტერიტორიაზე მრავლად გვხვდება დოლმენები, ერთ-ერთი დოლმენი თბილისის ეთნოგრაფიულ მუზეუმშია გადმოტანილი. სამცხე-ჯავახეთსა და ქვემო ქართლში ფართოდაა გავრცელებული ციკლოპური კომპლექსები, ისევე როგორც სხვა მეგალითური ფორმები.

ეთნოგრაფიული
აფხაზური დოლმენი თბილისის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში

ზოგიერთ ციკლოპურ კომპლექსში, გარდა თავდაცვითი სიმაგრეებისა, საცხოვრებელი ნაგებობებისა და ქვაყრილებში (კარკნალში) შემალული დარან-სამალავებისა, ვხვდებით დოლმენებსა და საკულტო მონოლითებსაც. ერთ-ერთი ასეთი მეგალითური ნამოსახლარია გოხნარის ლოდოვანი, რომელიც თავისი მასშტაბურობითაც გამოირჩევა. ციკლოპურ სიმაგრეთაგან აუცილებლად უნდა აღინიშნოს აბულისა და შაორის ციხეები, რომლებიც საკმაოდ კარგადაა შემონახული და საოცრად შთამბეჭდავ ძეგლებს წარმოადგენენ. საყურადღებოა გოგიჩაანთ ღელის ნამოსახლარი, რომელიც მიწით დაფარული საცხოვრებლებისგან შედგება, მის თავისებურებას წარმოადგენს ნაგებობათა გუმბათისებური გადახურვა. ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მეგალითური ძეგლია საროს ციხე, აქ უკვე გვხვდება გარკვეულწილად დამუშავებული ლოდები, რომლებიც ერთმანეთსაა მორგებული. სამწუხაროდ მრავალი მეგალითური ძეგლი ქრისტიანულ პერიოდში დაზიანდა, მენჰირთა ნაწილზე ამოტვიფრულია ჯვრები და მოქცეულია მცირე ზომის ეკლესიებში, ციკლოპური ნაგებობების ლოდები გამოყენებულია ტაძრების ასაგებად, რომელბიც კომპლექსის ტერიტორიებზევე დგას, ასეთია მაგალითად თეჯისის მეგალითები.

აბული
აბულის ციხე

თეჯისის წმ. კონსტანტინეს ეკლესია ნაგებია უზარმარი ლოდებით, მასში მოქცეულია მენჰირი და გარშემო მეგალითური გალავანი ევლება. თეჯისის მენჰირს წარსულში კრომლეხი ჰქონია შემოვლებული. ასეთი ცვლილებები კიდევ უფრო ართულებს მსგავსი ძეგლების კვლევას. არქეოლოგიურ კვლევით ლიტერატურაში საქართველოს მეგალითური ძეგლების შესახებ ინფორმაცია პირველად 1881 წელს ჩნდება, ავრანლოს ციკლოპურ ნაგებობას იხსენიებს იოაკიმოვი. შემდგომში ამ თემით ინტერესდებიან ივანე როსტომაშვილი, ალექსანდრე გრენი და ექვთიმე თაყაიშვილი, მათ შორის უფრო გარკვეულ ინფორმაციებს ექვთიმე თაყაიშვილი იძლევა. საინტერესო ცნობებს გვაწვდიან ადრეთვე სმირნოვი და ნიკო მარი. საქართველოს მეგალითების კვლევის საქმეში მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა 1923 წელი, ალგეთის ხეობის კვლევისთვის მივლინებულმა ლეონ მელქისეთ-ბეგმა აღმოაჩინა გოხნარის მეგალითური სადგომი, რასაც მთელი რიგი ექსპედიციები მოყვა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში. ამ დროის განმავლობაში მრავალი მეგალითური ძეგლი იქნა შესწავლილი და კვლევა-ძიება დღემდე გრძელდება. ეს მითებსა და მისტიურ საბურველში გახვეული ნაგებობები აქტუალობას არ კარგავს და მუდმივად იზიდავს, როგორც მკვლევარებს, ასევე ზოგადად კულტურით დაინტერესებულ ადამიანებს.
სტატიის ქვემოთ გთავაზობთ ჩამოშლად კატალოგს, სადაც ავტომატურად განთავსდება საიტზე დამატებული ყოველი ახალი სტატია მეგალითური ძეგლების შესახებ.

 

თავისუფალი სვანეთის დროშა – ლემი (ლომი)

თავისუფალი სვანეთის დროშა – ლემი (ლომი)

“რაი ლომი და მოლაშქრე მოვიდეს, რომელიცა ხევი ანუ სოფელი არ მოჰყვეს მისითა აბჯრითა, იმა ხეუსა და სოფელსა მიუხდეთ ჩვენ ერთობილი ხევი”.

 

ლემი (ლომი) თავისუფალი სვანეთის დროშაა, რომელიც, გადმოცემით, წინ უძღოდა სვანეთის ლაშქარს ბრძოლის დროს. მისი მფლობელი იყო ხევის უფროსი, რომელსაც მელომე ეწოდებოდა. ლემი გამოჰქონდათ “ჰულიშობის” დღესასწაულზე. ამ დროს ტარდებოდა დროშიანი დოღი, რომელიც სამ დღეს გრძელდებოდა. თუ დოღში მელომე გაიმარჯვებდა, ეს ხევისთვის სასიკეთოდ მიაჩნდათ. დროშა ბოლო ხანებში სეტის წმ. გიორგის ეკლესიაში ინახებოდა, მისი ვერცხლის, ოქროთი დაფერილი, ჭედური ბუნი კი დაცულია სვანეთის მუზეუმში. ლემი ზოომორფული დროშაა, ეს არის ყვითელი აბრეშუმისგან შეკერილი ცხოველის ფორმა, რომელიც მოძრაობისას ჰაერით ივსება და ლომის სახეს იღებს. თუკი ჰულიშობას ლომი კარგად გაიბერებოდა და გაიშლებოდა ეს დიდი ბედნიერებისა და კარგი მოსავლის მომასწავებელი იყო. Read more

სამთავისი

ქართული ხუროთმოძღვრება

სამთავისი

ქართულ ხუროთმოძღვრებასა და კულტურას დიდი ისტორია აქვს. მთელს საქართველოში უამრავი სხვადასხვა პერიოდის ძეგლია შემორჩენილი, გამორჩეული მაღალმხატვრულობითა თუ ისტორიული მნიშვნელობით. ცნობილია, რომ ადამინის საცხოვრებლის პირვანდელი სახე ბუნებრივი გამოქვაბულები იყო. ხუროთმოძღვრული ხელოვნების დასაწყისად კი შეგვიძლია ნეოლითის ხანა ჩავთვალოთ. ნეოლითური ალიზის საცხოვრებლების შემდეგ არქიტექტურამ ხანგრძლივი და საინტერესო გზა განვლო. იცვლებოდა და იხვეწებოდა სამშენებლო ტექნიკა და გეგმარება. იცვლებოდა რელიგიური რწმენები და პოლიტიკური ვითარება, რაც კულტურაზეც აისახებოდა. თანდათან გაჩნდა გრანდიოზული ციკლოპური სიმაგრეები, მეგალითური საკულტო ნაგებობები, საზეიმო დარბაზები და წარმართული ტაძრები. ქართულ ხუროთმოძღვრებაში ქრისტიანობის შემოსვლამ გარდამტეხი როლი შეასრულა. ამ პერიოდიდან საეკლესიო არქიტექტურის ახალი ტიპები ყალიბდებოდა და იხვეწებოდა. არქეოლოგიური აღმოჩენები და კვლევები საშუალებას გვაძლევს ნათლად დავინახოთ ეს ცვალებადობა და ეტაპები. სტატიაში ჩვენ განვიხილავთ ქართული ხუროთმოძღვრების ისტორიას უძველესი პერიოდებიდან განვითარებულ შუასაუკუნეებამდე.

 

წინარექრისტიანული პერიოდის ხუროთმოძღვრება

საქართველოს ტერიტორიაზე, ისევე როგორც სხვა ქვეყნებში, ადამიანის საცხოვრებლის პირველი ტიპი ბუნებრივი გამოქვაბულები იყო. ხუროთმოძღვრული ხელოვნების ყველაზე ადრეული ნიმუშები კი გვიანი ნეოლითის ხანას მიეკუთვნება. კარგად ცნობილი ნეოლითური ნასოფლარებია იმირისა და შულავერის გორები, რომლებსაც ძვ.წ. V-IV ათასწლეულებით ათარიღებენ.

შულავრის გორა. წყარო: ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება (ვ. ბერიძე)

ეს ნამოსახლარები წრიული გეგმარების, ალიზით ნაგებ საცხოვრებელი უჯრედების ჯგუფებს წარმოადგენენ. დიდი ზომის უჯრედების დიამეტრი 2.5-3 მეტრია. თითოეული მათგანის ცენტრში კერაა მოწყობილი. სამეურნეო უჯრედების დიამეტრი კი 1.5 მეტრს არ აღემატება. ოთახები კონუსური გუმბათით იყო გადახურული. გამოვლენილია ბრტყელგადახურვიანი საცხოვრებლებიც. გადახურვისთვის გამოყენებული იყო ხის ბოძები და კოჭები. კერის თავზე, სახურავში ხვრელობი იყო კვამლისთვის. მომდევნო პერიოდში თანდათან გეგმარება უფრო ჩამოყალიბებული ხდება. აღსანიშნავია ქვაცხელების ნამოსახლარი, რომელიც ძვ.წ III ათასწლეულს მიეკუთვნება. საცხოვრებული ოთახები აქ უკვე კვადრატული ფორმისაა. თუმცა წრიული გეგმარების გავლენა ჯერ კიდევ რჩება, ქვაცხელებში ოთახის კუთხეები მომრგვალებული ფორმისაა. გადახურვა ბრტყელია. ოთახის ცენტრში ბოძია, ბოძის წინ კი – კერა. ბოძი და კერა წმინდათაწმინდად ითვლებოდა. ოთახს წინ ტალანი ჰქონდა. კედლები გვხვდება როგორც ალიზის, ასევე დაწნული. დაწნული კედლები შიგნიდანაც და გარედანაც თიხის რამდენიმე ფენით იყო შელესილი. II-I ათასწლეულებში განსხვავებული ტიპის დასახლებები ჩნდება. ესენია ხელოვნურად გამაგრებულ გორაკებზე განლაგებული საკულტო და საცხოვრებელი ნაგებობები. შენობების საძირკველი და კედლის ქვედა ნაწილი რიყის ქვის იყო, ზემო ნაწილი კი ხის. გვიანი ბრინჯაოს ხანის უმნიშვნელოვანესი ქალაქური დასახლებაა ნაომარი გორა. აქ ვხედავთ საცხოვრებლებისა და სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობების შესანიშნავ პროექტირებას, ქალაქის საკომუნიკაციო კვანძის მოწყობას, ასევე წყალმომარაგების რთული საიდუმლო სისტემის დაგეგმარებასა და სხვა. ქალაქის დასავლეთ შემაღლებულ ნაწილში დიდი კვადრატული ფორმის ციტადელია, რომელიც შემოსაზღვრულია გალავნის ოთხი რიგით. პირველი გალავნით შემოსაზღვრულ სივრცეში სამლოცველოა, პირველ და მეორე გალავანს შორის, ელიტარული, შესაძლოა, ქურუმთა საცხოვრებლებია. მესამე და მეოთხე გალავნები კი ტერასულადაა განლაგებული და მათ წმინდა თავდაცვითი დანიშნულება უნდა ჰქონოდა. ძვ.წ. III ათასწლეულს მიაკუთვნებენ მეგალითურ (ციკლოპურ) ნაგებობებსაც. მათი ზუსტი დათარიღება რთულია. ციკლოპური ძეგლებით განსაკუთრებით მრავლად გვხვდება თრიალეთში. მეგალითები ნაგებია დიდი ზომის დაუმუშავებელი ქვებით, დუღაბის გარეშე. ციკლოპური დასახლებები ხშირ შემთხვევაში მოცავს სიმაგრეს, საცხოვრებლებს, დარნებს, გვირაბებს, დოლმენებს და ა.შ.

აბული
აბულის ციხე

აღსანიშნავია აბულისა და შაორის ციხეები, გოგიჩაანთღელის ნამოსახლარი, გოხნარის ლოდოვანი, თეჯისის მეგალითები და მრავალი სხვა. მეგალითური ფორმებიდან მრავლად გვხვდება მენჰირებიც, რაც ვერტიკალურად აღმართულ ლოდს წარმოადგენს (ჭიქიანის, თეჯისის, მურჯახეთის, სამშვილდის მენჰირები და სხვა). ბრინჯაოს ხანაში ვხვდებით კლდეში ნაკვეთ კომპლექსებსაც, როგორიცაა უფლისციხე. უფლისციხე მრავალფენიანი ძეგლია, უძველესი ფენა ადრეულ ბრინჯაოს ხანას მიეკუთვნება. საცხოვრებელი, სათავდაცვო და საკულტო ხუროთმოძღვრების განვითარებასთან ერთად შემუშავდა სამარხების არქიტექტურაც. ბრინჯაოს ხანაში გავრცელებულია ყორღანული სამარხები. ყორღანი ქვით ნაგებ, დასაკრძალავდარბაზიან გორასამარხს წარმოადგენს. ყორღანთან მიდიოდა დაახლოებით 500 მეტრიანი, ქვებით მოწყობილი სარიტუალო გზა. საქართველოში არქიტექტურა და ქალაქგეგმარება მაღალ საფეხურზე იდგა ანტიკურ პერიოდშიც. ამას ადასტურებს ანტიკური ნაქალაქარები და არქეოლოგიური მასალა.

არმაზციხე
არმაზციხე (ბაგინეთი)

კოლხეთისა და იბერიის სახელმწიფოების ქალაქების, სოფლებისა და მშენებლობის თავისებურებების შესახებ შემორჩენილია ბერძენი და რომაელი ავტორების მნიშვნელოვანი ცნობები. ამ პერიოდში გვხვდება კარგად გამაგრებული ქალაქები, შესანიშნავად მოწყობილი ქუჩებით, სასახლეებით, აბანოებით, აუზებით, ტაძრებით. შემორჩენილია მოზაიკის უნიკალური ნიმუშები. განვითარებული ყოფილა ფრესკული მხატვრობაც, აღმოჩენილია ქალღმერთთა გამოსახულებების მცირე ფრაგმენტები. ანტიკური ქალაქების ძლიერებაზე, მათ მოწყობაზე, ამ პერიოდის განვითარებულ კულტურაზე ნათელ წარმოდგენას გვიქმნიან არმაზციხის, ვანის, ნოქალაქევის, ძალისის ნაქალაქარები. ანტიკური პერიოდი უკვე არქიტექტურულ ფორმათა მრავალფეროვნებით ხასიათდება. ყურადღებას იქცევს ამ პერიოდის ნეკრესის მზის ტაძარი, ასევე არმაზციხის ექვსაფსიდიანი ტაძარი. წინარექრისტიანული საქართველოს შესახებ ჯერ კიდევ ბევრი რამ არის გაურკვეველი და უცნობი. ჩვენ წინ მუდმივად ახალი და ახალი აღმოჩენებია, რაც თანდათან უფრო მეტად ჰფენს ნათელს უდიდეს წარსულს.

 

შუა საუკუნეების ხუროთმოძღვრება

წინარექრისტიანული პერიოდებისგან განსხვავებით შუასაუკუნეების მრავალი ძეგლი შემოგვრჩა სრულყოფილი სახით. ეს საშუალებას გვაძლევს განვითარების უწყვეტ სურათს მივადევნოთ თვალი. ვხედავთ შემოქმედებით ძიებებს, სტილთა ცვლას, მხატვრული აღმასვლისა და კრიზისის პერიოდებს. ჩვენ ვხედავთ ეროვნული თავისებურებებით გაჯერებულ არქიტექტურას, რომელიც მუდმივად ვითარდებოდა და არასოდეს დაუკარგავს თვითმყოფადობა. შუასაუკუნეების ქართულ არქიტექტურას ოთხ ძირითად ეტაპად ყოფენ: ადრეული შუასაუკუნეების არქიტექტურა, გარდამავალი ხანის არქიტექტურა, განვითარებული შუასაუკუნეების არქიტექტურა და გვიანი შუასაუკუნეების არქიტექტურა. ადრეული შუასაუკუნეების არქიტექტურა მოიცავს პერიოდებს IV საუკუნიდან VII საუკუნის შუა წლებამდე. ეს პერიოდი ნაწილობრივ ემთხვევა ევროპული და წინააღმოსავლური ხელოვნების “ძველქრისტიანულ ხანას” და შუასაუკუნეების ქართული არქიტექტურის პირველი აყვავების ხანაა. გარდამავალი ხანის არქიტექტურა VII საუკუნის მეორე ნახევრიდან X საუკუნის შუა წლებამდე გრძელდება. ამ დროს ხდება წინა პერიოდებში შემუშავებული პრინციპების თანდათანობითი უკუგდება და ახალი სტილის ჩამოყალიბება. განვითარებული შუასაუკუნეების არქიტექტურა X საუკუნის მეორე ნახევრიდან იწყება და XIV საუკუნემდე გრძელდება. ეს შუასაუკუნეების ხუროთმოძღვრების მეორე აყვავების ხანაა და ქრონოლოგიურად დასავლეთ ევროპაში რომანული ხელოვნების საუკუნეებს და გოთური ხელოვნების დასაწყისს ემთხვევა. გვიანი შუასაუკუნეების არქიტექტურა XIV-XVIII საუკუნეებს მოიცავს. ამ დროს საქართველო აგრესიული ძალებით იყო გარემოცული და დამოუკიდებლობის შენარჩუნებისთვის იბრძოდა. ქვემოთ შემოგთავაზებთ არქიტექტურის, შენობათა ტიპებისა და მშენებლობის ტექნიკის უფრო დაწვრილებით მიმოხილვას.

 

ადრეული შუასაუკუნეების არქიტექტურა (IV-VII სს)

ნეკრესის ბაზილიკა
ნეკრესის სამლოცველო. ტაძარი ე.წ. “ღია ეკლესიების” ტიპს მიეკუთვნება, რომელიც ძირითადად ადრეულ შუა საუკუნეებშია გავრცელებული. ამ ტიპის ეკლესიების ერთი ან რამდენიმე კედელი დიდი თაღითაა გახსნილი. არსებობს ვარაუდი, რომ “ღია ეკლესიები” მემორიალურ სამლოცველოებს წარმოადგენდა.

ადრეული შუა საუკუნეები მოიცავს პერიოდებს IV საუკუნიდან VII საუკუნის შუა წლებამდე. ამ პერიოდში გვხვდება როგორც ბაზილიკები, ასევე გუმბათოვანი ტაძრები. ერთ-ერთ უადრეს საეკლესიო ნაგებობად ნეკრესის IV საუკუნის სამლოცველო მიიჩნეოდა, თუმცა ბოლო ხანებში ის უფრო გვიანი პერიოდით გადაათარიღეს, არქეოლოგიური გათხრების საფუძველზე. უადრეს გუმბათოვან ეკლესიად მანგლისის სიონი ითვლება. ადრეულ შუა საუკუნეებში იქმნება ე.წ. დიდი ბაზილიკები (ბოლნისის სიონი, კაწარეთის სამება, ურბნისის სიონი და ა.შ.), რომლებიც საქართველოში პირველ ნამდვილ ბაზილიკებად მიიჩნეოდა, თუმცა ეს მოსაზრება ჭაბუკაურისა და დოლოჭოპის ბაზილიკების აღმოჩენამ შეცვალა. ადრეულ შუა საუკუნეებში ჩნდება ასევე სამეკლესიიანი ბაზილიკა, რომელიც მხოლოდ საქართველოშია ცნობილი. VI საუკუნის მეორე ნახევარსა და VII საუკუნეში ნაგებობათა ზომებიც იზრდება და კომპოზიციაც რთულდება. ამ დროს იქმნება მცხეთის ჯვარი – კუთხისოთახებიანი ტეტრაკონქი, რომელიც ჯვრის ტიპის ძეგლებს (ატენის სიონი, ძველი შუამთა, მარტვილის ტაძარი) უყრის

მცხეთის ჯვარი
მცხეთის ჯვარი

საფუძველს. VII საუკუნემდე ყველა გუმბათიანი ეკლესია ცენტრულია და გუმბათის ყელი ეყრდნობა კედლებს, ცალკე მდგომი ბურჯები არ გვხვდება. ადრეული შუა საუკუნეების ბოლო ეტაპზე შენდება წრომი, რომელიც პირველი ჩახაზული ჯვრის ტიპის ტაძარია, წრომში ასევე პირველად ჩნდება ცალკე მდგომი ბურჯები და საფასადო ნიშები. ადრეულ შუა საუკუნეებში, გარდა ნაგები ტაძრებისა, კლდეში ნაკვეთი სამონასტრო კომპლექსებიც ჩნდება, როგორიცაა დავით გარეჯის მონასტრები. აღნიშნულ პერიოდში გავრცელებულია თაღებისა და აფსიდების ნალისებრი მოხაზულობა. ადრეული შუა საუკუნეებისთვის დამახასიათებელია აგებულების სიმკაცრე, სრული წონასწორობა, მასების სიმეტრიულობა, მონუმენტურობა და ძუნწი მორთულობა, სამკაული მხოლოდ მახვილებად გამოიყენება ნაგებობის გარკვეული ნაწილის ხაზგასასმელად. ამ პერიოდის ძეგლებში მძაფრად იგრძნობა დაუფარავი კონსტრუქციის სილამაზე, მთელისა და ნაწილის სრული ჰარმონია.

 

გარდამავალი ხანის არქიტექტურა (VII – X სს)

გარდამავალი ხანის არქიტექტურა VII საუკუნის მეორე ნახევრიდან X საუკუნის შუა წლებამდე პერიოდს მოიცავს. მთავარი ადგილი კვლავ საეკლესიო და სათავდაცვო ნაგებობებს უჭირავს. საეკლესიო ხუროთმოძღვრებაში თემატიკურად მნიშვნელოვანი ცვლილება არ მომხდარა. გუმბათიანი ეკლესიები კვლავ მთავარ ადგილს იკავებს, თუმცა ბაზილიკების შენებაც გრძელდება. ძირითადი საშენი მასალა ისევ ქვაა, თლილ ქვასთან ერთად გვხვდება ნატეხიც. ნატეხი ქვის გამოყენებას ეკონომიკური მდგომარეობაც განსაზღვრავდა. კახეთში VIII საუკუნეში რიყის ქვასა და აგურსაც იყენებდნენ. გარდამავალ ხანაში ზოგიერთი კონსტრუქცია იცვლება. ტრომპებს თანდათან აფრები ანაცვლებს. VIII-IX საუკუნეებში ხანდახან ტრომპები და აფრები ერთდროულადაა გამოყენებული. მომდევნო პერიოდში კი ტრომპები სრულიად ქრება. თანდათან ქრება აგრეთვე თაღების, კამარებისა და აფსიდების ნალისებრი მოხაზულობა, რაც მანამდე ძალიან გავრცელებული იყო. თუმცა გარდამავალი ხანის არქიტექტურის მთავარი მახასიათებელი გეგმებისა და ხუროთმოძღვრული თემების მრავალფეროვნებაა. ხდება წინა პერიოდის მკაცრი სტილის დათმობა და იწყება ახალი ხუროთმოძღვრული გზების ძიება.

გურჯაანის ყველაწმინდა. წყარო: ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება (ვ. ბერიძე)

ჩნდება დეკორატიული და ცხოველხატული ტენდენციები. აქა-იქ პერიოდულად ამოტივტივდება არქიტექტურული თემები, ფორმები და დეტალები, რომლებიც ფეხს ვერ მოიკიდებს, თუმცა აღმოცენდება ისეთი მოტივები და კომპოზიციებიც, რომლებიც შემდგომში განვითარდება და ადგილს დაიმკვიდრებს. ძიებათა პროცესში შეიქმნა ისეთი ნიმუშები, რომლებიც საყურადღებოა არამხოლოდ ევოლუციური თვალსაზრისით, არამედ მხატვრული ღირებულებებითაც. ამ პერიოდის ძეგლთაგან საყურადღებოა კუპელ-ჰალეს ტიპის ვაჩნაძიანის ყველაწმინდა და ორგუმბათიანი გურჯაანის ყველაწმინდა. X საუკუნეში ჩნდება მანამდე უცნობი ექვსაფსიდიანი გუმბათიანი ეკლესიები, როგორიცაა: გოგიუბის, კიაღმის, ოლთისისა და ბოჭორმის ეკლესიები. აღსანიშნავია აგრეთვე რვააფსიდიანი ტაოსკარის ტაძარი. X საუკუნეში იქმნება ბაზილიკის ძალიან საინტერესო ნიმუშები. ძველი ბაზილიკებისგან განსხვავებით აქ გვხვდება ზეატყორცნილი “გოთიკური” პროპორციები, მკვეთრად გამოყოფილი შუა ნავი, სახურავთა ციცაბო კალთები და ფასადების დამუშავება ვიწრო და მაღალი დეკორატიული თაღებით. ასეთ ბაზილიკებს მიეკუთვნება ოთხთა ეკლესია და პარხალი. რაც შეეხება სამოქალაქო შენობებს, შემორჩენილია რამოდენიმე სასახლე. ტიპურად ისინი ერთმანეთს ენათესავება: ისინი წარმოადგენენ გრძელ სწორკუთხა შენობებს. ჩვეულებრივ არ გვხვდება შვერილები, აივნები ან ლოჯია. ქვემო სართული დამხმარე სადგომებისთვისაა, ზედა სართული კი საცხოვრებელია და საზეიმო იერი აქვს. სახასიათოა ფართო სარკმლები, რომლებიც იატაკიდან იწყება. დარბაზებში უზარმაზარი ბუხრებია. გადახურვა ხის იყო, ბრტყელი, კოჭებიანი. ასეთი ტიპისაა ნეკრესის, ვაჩნაძიანისა და ვანთას ფეოდალთა საცხოვრებლები.

 

განვითარებული შუასაუკუნეების არქიტექტურა (X-XIV სს)

განვითარებული შუასაუკუნეების არქიტექტურა X საუკუნის მეორე ნახევრიდან XIV საუკუნემდე პერიოდს მოიცავს. X საუკუნის შუა წლებში და მომდევნო ათწლეულებში ახალი სტილისტური ნიშნები უკვე გამოკვეთილი და შემუშავებულია. აქედან იწყება აყვავების ხანა ქართულ ხუროთმოძღვრებაში. ზოგად კულტურულ აღმავლობასთან ერთად მშენებლობაც უჩვეულო მასშტაბებს აღწევს. მაღალ საფეხურზეა ციხე-ქალაქების, გზების, ხიდების, წყალსადენების მშენებლობა, თუმცა განვითარების ყველაზე სრულსა და ნათელ სურათს საეკლესიო არქიტექტურა გვიჩვენებს.

სამთავისი
სამთავისი

საკულტო არქიტექტურაში უმთავრეს ადგილს გუმბათოვანი ტაძრის ტიპი იკავებს, მკაფიოდ გამოხატული სიგრძივი ღერძით და მასებით, რომლებიც სივრცეში ჯვრის ფორმას ქმნის. დამახასიათებელია გუმბათის მაღალი ყელი, რომელიც ოთხ ბოძს ეყრდნობა. საკურთხევლის აფსიდი ძირითადად გარე კედლების სწორკუთხედის ფარგლებში რჩება, თუმცა შვერილი აფსიდებიც გვხვდება. X საუკუნის მეორე ნახევარსა და XI საუკუნეში ხშირად მიმართავენ ტრიკონქის ტიპს, რომელიც მომდევნო პერიოდში სრულიად ქრება. ტრიკონქის თვალსაჩინო ნიმუშია მხატვრულობითა და დიდებულებით გამორჩეული ოშკი. ტეტრაკონქები ამ დროს უკვე მივიწყებულია. უგუმბათო ნაგებობათაგან კი მხოლოდ დარბაზული ეკლესიები განაგრძობს არსებობას. განვითარებული შუასაუკუნეების ხუროთმოძღვრებისთვის სახასიათოა შენობათა მასშტაბების ზრდა, ასევე შეიცვალა პროპორციებიც: თვალსაჩინო გახდა ზემოთკენ მისწრაფება, რასაც ხელს უწყობს მრავალსარკმლიანი, დაგრძელებული გუმბათის ყელი. ტაძართა უმრავლესობას აქვს კარიბჭე. ადრეული შუასაკუნეებისთვის სახასიათო მკაცრი ფასადების ნაცვლად დინამიკურობა და დეკორატიული გაფორმების სიმდიდრე მხატვრული შთაბეჭდილების საფუძვლად იქცა. ამ დროის ტაძრები გაფორმებულია დეკორატიული თაღების მთელი სისტემებით.

ნიკორწმინდა
ნიკორწმინდა

ძალიან ვითარდება ქვაზე კვეთა. X საუკუნიდან XIII საუკუნეებამდე მსუბუქი, მცირე სიღრმის გრაფიკული ორნამეტი ღრმა, შუქ-ჩრდილით გაცოცხლებულ პლასტიკურ ჩუქურთმებად გადაიქცა. ტაძრის ინტერიერი მთლიანად მოხატული იყო. საშენი მასალები და კონსტრუქციების თვალსაზრისით პრინციპულად ახალი არაფერია. ფასადთა პერანგისთვის თლილ ქვას კვლავ მთავარი ადგილი უჭირავს. სიახლეა პოლიქრომიის ეფექტის გამოყენება, ოსტატები ერთსა და იმავე შენობის ფასადებისთვის იყენებენ სხვადასხვა შეფერილობის ქვებს. კედლების კონსტრუქცია ორმხრივი მოპირკეთებისა და მათ შუა ამოვსებისგან შედგება. სახურავი ქვის ფილებისა და კრამიტისაა. შემორჩენილია მთლიანად აგურით ნაშენი ეკლესიებიც. განვითარებული შუასაუკუნეების ციხე-სიმაგრეები ნაგებია უხეშად დამუშავებული კვადრების წესიერი წყობით. გადახურვის უმთავრეს საშუალებად თაღი და კამარა რჩება. შესრულების ტექნიკური ხარისხი კვლავ დიდ სიმაღლეს აღწევს. ქრონოლოგიურად ამ პერიოდის პირველი ღირსშესანიშნავი ნიმუში ბაგრატის ტაძარია, რომელსაც მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ქართულ ხუროთმოძღვრებაში. განვითარებული შუასაუკუნეების ძეგლთაგან აღსანიშნავია ალავერდის, სვეტიცხოვლისა და სამთავისის საეპისკოპოსო ტაძრები, რომელთაც დიდი გავლენა იქონიეს ქართული ხუროთმოძღვრების შემდგომ განვითარებაზე. განვითარებულ შუასაუკუნეებს მიეკუთვნება ისეთი მნიშვნელოვანი ძეგლები, როგორიცაა:  ნიკორწმინდა, კაცხი, იშხანი, ყინწვისი, სამთავრო, ვარძია და მრავალი სხვა. 

 

გვიანი შუასაუკუნეების არქიტექტურა (XIV-XVIII სს)

გვიანი შუასაუკუნეების არქიტექტურა XIV-XVIII საუკუნეებს მოიცავს. ამ პერიოდში ქართული კულტურის განვითარებისთვის აღარ იყო ისეთი ხელსაყრელი პირობები, როგორც განვითარებულ შუასაუკუნეებში. შემოქმედებით აღმავლობას ხელს უშლიდა როგორც ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, ასევე მტრული სახელმწიფოები და მუდმივი ბრძოლა გადარჩენისთვის. მიუხედავად ამისა გვიანი შუასაუკუნეების ბევრი ძეგლი გვაქვს შემონახული. ხუროთმოძღვრების ძირითადი თემატიკა და იდები იგივეა, რაც წინა საუკუნეებში. საეკლესიო არქიტექტურას კვლავ დიდი ადგილი უჭირავს. შენდება XII_XIII საუკუნეების მიჯნაზე შემუშავებული გეგმის ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძრები. ხშირია უბრალო დარბაზული სასოფლო ეკლესიები. ნიშანდობლივია, რომ აქა-იქ ამოტივტივდება კარგა ხნის დავიწყებული თემებიც. იშვიათად გვხვდება სამნავიანი და სამეკლესიიანი ეკლესიები. მოიძებნება თავისუფალი ჯვრის ტიპის რამდენიმე მაგალითი და კუპელ-ჰალეს სხვადასხვა ვარიანტებიც. აღმოსავლეთ საქართველოში საშენ მასალად ფართოდ გავცელდა აგური. მრავლადაა შემორჩენილი სათავდაცვო ნაგებობები. არამხოლოდ მეფეებსა და მსხვილ ფეოდალებს, თავისი ციხე ან კოშკი თითოეულ მცირე აზნაურსაც უნდა ჰქონოდა. XVI-XVIII საუკუნეებში გვხვდება სათავდაცვო ნაგებობათა შემდეგი ტიპები: ციხე-სიმაგრეები, ციხე-დარბაზები, მონასტრეთა გალავნები და ცალკე მდგომი კოშკები. ბევრ მათგანს თავდაცვით ფუნქციასთან ერთად საცხოვრებელი დანიშნულებაც ჰქონდა. ხშირ შემთხვევაში საცხოვრებელ ოთახს მოიცავდა სამრეკლოებიც. გვიან შუასაუკუნეებში თავი იჩინა ეკლექტიზმის ელემენტებმა, ცალკეული შემადგენელი ნაწილების ორგანული მთლიანობის დაკარგვამ, სიმშრალემ, თუმცა კვლავ გვხვდემა მხტატვრული ღირებულების მქონე, შემოქმედებითი ნაგებობები.

გერგეტის სამება
გერგეტის სამების მორთულობა

გვიანი შუასაუკუნეების კარგად ცნობილი ძეგლია გერგეტის სამება, რომელიც მიუხედავად შედარებით დაბალი ხარისხის ოსტატობისა, გულუბრყვილო უშუალობით შესრულებული მორთულობითა და საოცარი გარემოთი დიდ შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველზე. XVI საუკუნის უმნიშვნელოვანესი ძეგლია გრემის ნაქალაქარი, რომლის მთავარი ელემენტიც მსუბუქი, ჰარმონიული პროპორციებით გამორჩეული მთავარანგელოზთა ტაძარია. აღსანიშნავია აგრეთვე: ახალი შუამთა, ნინოწმინდის ტაძრის სამრეკლო, ანჩისხატის სამრეკლო, ანანურის ციხე, ბარაკონი და სხვა. აქვე უნდა ვახსენოთ მრავალფეროვანი ქართული ხალხური არქიტექტურა, რომელსაც დიდი ისტორია აქვს და გვიან შუასაუკუნეებშიც განაგრძობს არსებობას. დარბაზი, ოდა, მაჩუბი, კალოიანი სახლები თუ კოშკური საცხოვრებლები ქართული კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და საინტერესო ნაწილია. 

 

წყარო: ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება (ვახტანგ ბერიძე)