კალოუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია მდებარეობს მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, მცხეთის ჩრდილოეთით, 5 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი მთის თხემზე, მცხეთა-შიომღვიმის საავტომობილო გზის მახლობლად. ეკლესია აგებული და მოხატულია XII საუკუნეში. 1975 წელს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. თუკი კალოუბნის ეკლესიას ესტუმრებით პატარა, საყვარელი ეკლესიისა და მისი სადა და საინტერესო მხავტვრობის გარდა შესანიშნავი ხედებითაც დატკბებით. ეკლესია საკმაოდ მაღალ მთაზე დგას და გარშემო მშვენიერი, დიდი სივრცეები იშლება. შორს მცხეთის ჯვარი მოჩანს, ეკლესიის პირდაპირ, მტკვრის მეორე მხარეს კი არმაზის ციხეს და არმაზის ღვთისმშობლის მონასტერს დაინახავთ. ეკლესიის გვერდით ერთი ხნიერი, შუაზე გახლეჩილი, თითქმის ძირის გარეშე დარჩენილი ხეა, რომელიც ჯერ კიდევ ინარჩუნებს სიმწვანეს. ეს ხე ისე გამოიყურება თითქოს მთლიანი არქიტექტურის ნაწილი იყოს და უფრო მეტ სიმყუდროვეს და ცოცხალობას მატებს მთის წვერზე შემოსკუპებულ ციცქნა ეკლესიას.
არქიტექტურა
ეკლესია დარბაზულია (4,51 X 2,72 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. დასავლეთით მასზე მიდგმულია კოშკისებრი ორსართულიანი ნაგებობა, რომლის ცილინდრული კამარით გადახურული პირველი სართული ეკლესიის კარიბჭის როლს ასრულებს. მინაშენს სამხრეთიდან აქვს შესასვლელი. პირველი სართულის ჩრდილოეთ ნაწილში მეორე სართულზე (სამრეკლოზე) ასასვლელი სწორკუთხა ხვრელობია. ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა, ნახევარწრიულ აფსიდში ერთი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი ნიშია. საკურთხეველი გამოყოფილია აგურის კანკელით. სატრაპეზოს ქვის წყობაში ჩატანებულია სტელის ფრაგმენტი (ადრინდელია). აქვეა ქვის ემბაზი. სამხრეთ კედელში ერთი სარკმელია. შესასვლელის თავზე გაჭრილი სარკმელი მინაშენის მეორე სართულის სათავსში გადის.
მოხატულობა
კალოუბნის წმ. გიორგის ეკლესია მთლიანად მოუხატავთ XII საუკუნეში. დარბაზის კამარაში გამოსახულია მედალიონში ჩასმული ჯვარი. დარბაზის და საკურთხევლის მოხატულობა იყოფა ორ რეგისტრად. იატაკსა და ქვედა რეგისტრს შორის გავლებულია მარმარილოს იმიტაციის ფართო ზოლი. აფსიდის კონქში გამოსახულია ვედრება. დარბაზის მხატვრობის ზედა რეგისტრში სადღესასწაულო ციკლის ხუთი სცენაა ასახული: დასავლეთის კედელზე – ხარება, ჩრდილოეთის კედელზე – შობა, მირქმა, სამხრეთის კედელზე – ნათლისღება და ფერისცვალება. ქვედა რეგისტრში წარმოდგენილია წმინდანთა სადიდებელი კომპოზიციები. დასავლეთის კედლის ქვედა რეგისტრის დიდი ნაწილი თეთრ ცხენზე მჯდომ ტრიუმფატორ წმინდა გიორგის ფიგურას უჭირავს. მის მარცხნივ დარჩენილი ვიწრო ზოლი დაყოფილია სამ რეგისტრად. თითოეულში წმინდა დედათა ნახევარფიგურებია. ასეთივე პრინციპითაა დაყოფილი ჩრდილოეთ კედლის ქვედა რეგისტრი – დიდი ნაწილი აქ წაბლა ცხენზე მჯდომ წმინდა თევდორეს ფიგურას უკავია, ხოლო მარჯვენა მხარეს ვიწრო ზოლად სამ რეგისტრში წმინდა მამათა ნახევარფიგურებია. სამხრეთის კედლის აღმოსავლეთ მონაკვეთში წარმოდგენილია წმინდა გიორგი პატრიცის სახით, ხოლო დასავლეთ მონაკვეთში – წმინდა დიმიტრი. მათ შორის სარკმლის ქვეშ მოთავსებულია წმინდა დედის ნახევარფიგურა. მხატვრობა მონუმენტური და მშვიდია, მაგრამ შეიმჩნევა დეკორაციულ-დინამიური სტილისაკენ გადახრა (რეგისტრებს შორის შეუთანხმებლობა, გამოსახულებათა სხვადასხვა მასშტაბი, ფიგურათა სხვადასხვაგვარი შეთანხმება სივრცესთან, თავისუფალი ადგილების შევსება ნახევარფიგურებით). ხაზი მოძრავი და დენადია. კოლორიტი გამოირჩევა დახვეწილი ფერადოვანი გამით – ვარდისფერი, ცისფერი, თეთრი, ბაცი მწვანე ფერები შეხამებულია მოწითალო ყავისფერთან.
სამთავროს სამაროვანი და ნამოსახლარი მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლია, რომელიც მოიცავს პერიოდს ადრე ბრინჯაოს ხანიდან (ძვ. წ. 3500-2500წწ) განვითარებული შუა საუკუნეების ჩათვლით (მე-10 – მე-13 სს). იგი მდებარეობს მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, მცხეთაში, სამთავროს მონასტერთან ახლოს, მდ. არაგვის მარჯვება ნაპირზე. აღმოსავლეთით ესაზღვრება მდ. არაგვი, დასავლეთით – კოდმანის ვაკობი, სამხრეთით – მონასტრისხევი, ხოლო ჩრდილოეთით – ბაიათხევი. ფართობი 18 ჰა. არქეოლოგიური სამუშაოების შედეგად გამოვლინდა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის, ელინისტური, გვიან ანტიკური და ადრე შუასაუკუნეების პერიოდის ნამოსახლარები. ადრე ბრინჯაოს ხანა წარმოდგენილია დაშლილი და ადგილგადანაცვლებული კულტურული ფენების მასალით. სამთავროს მინდორი სამაროვნად ქცეულა ძვ.წ. IIათასწ. Iნახ-ში. სამარხთა უმეტეს ნაწილში ქვაწრით შემოფარგლული ფართობის ცენტრში ჩადგმულია მოკლე ქვაყუთი, რომელშიც ასვენია ხელფეხმოკეცილი მიცვალებული, მარჯვენა ან მარცხენა მხარეს. სამთავროზე გვიან ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ხანის (ძვ.წ. XIV-VIსს.) 600-მდე სამარხი გაითხარა. მათ შორის გვიან ბრინჯაოს ადრეულსა და განვითარებულ ეტაპს (ძვ.წ. XIVს-ის IIნახ-დან XIს-ის ჩათვლით) განეკუთვნება 100-მდე სამარხი, ბრინჯაოდან რკინაზე გარდამავალ ხანას (ძვ.წ. Xს.) – 200-მდე სამარხი, ხოლო ადრე რკინის ხანის (ძვ.წ. IX-VIIსს.) დაახლოებით 300-მდე სამარხი; შედარებით მცირე ჯგუფი სამარხებისა ძვ.წ. VI-Vსს-ით თარიღდება. სამარხები მეტნაკლებად სწორკუთხა ორმოებია (1.2X0.6-2X1.8მ.; სიღრმე 1მ-ს აღწევს). ისინი ხის ძელებით ყოფილა გადახურული და მიწაყრილით მოზვინული. ზოგიერთისვის დამახასიათებელია ფსკერზე რიყის ქვის ერთპირი სწორკუთხა ან ოვალური წყობა. ორმოსამარხთა უმრავლესობა ინჰუმაციური და ინდივიდუალურია. დადასტურდა კენოტაფებიც. სამარხეული ინვენტარიდან გამოვლინდა იარაღ-საჭურველი, სამკაული და სხვადასხვა ტიპის თიხის ჭურჭელი. სამთავროს სამაროვნის ჩრდილო-დასავლეთით, ბორცვზე დაზვერვითი სამუშაოების დროს (ხელმძღვ. ა. კალანდაძე) შესწავლილი იქნა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის ნამოსახლარი -სამთავრო I. ოვალური ფორმის განმხოლოებული გორა წაგრძელებულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ, ორი მხრიდან მას მშრალი ხევები ესაზღვრება, ხოლო გორის აღმოსავლეთის კალთები სამთავროს ველს უერთდება. ნამოსახლარის ნაშთები ძირითადად დადასტურდა გორის კალთებზე და თხემზე. გორა ათვისებული ჩანს გვიანბრინჯაოს ხანის ადრეული ეტაპიდან. ნამოსახლარი დაზიანებულია გვიანდელი სამარხებისაგან. ნამოსახლარი ტერასულადაა განლაგებული. ნახევრადმიწური ბანურ-სახურავიანი სახლები ნაგებია ნატეხი ქვითა და თიხით. კედლები შელესილია ალიზით, იატაკი თიხატკეპნილია. შენობათა დასავლეთის, ე.ი. ზურგის, მხარე კონგლომერატშია გაჭრილი. ამ მხარეს თახჩებია, ხოლო მარცხენა კუთხეში – ნატეხი ქვითა და ალიზით ნაგები ორგანყოფილებიანი პურის საცხობი ღუმელი. ღუმელზე მიშენებულ თაროებზე სამსხვერპლო-საკურთხევლებია გამართული. ნაწილი საკურთხევლებისა დამოუკიდებელია. ზოგიერთ საკურთხეველზე თიხით ნაძერწი ანთროპომორფული ქანდაკებები დგას. სახლების ერთ ნაწილში გვხვდება სამეურნეო ორმოები და კერები. სამთავროში გვხვდება ასევე მიცვალებულთა ქვევრში დამარხვის წესი. სამარხად გამოიყენებოდა ჰორიზონტალურად ჩაფლული სამეურნეო დანიშნულების (საღვინე) ქვევრები. ზოგიერთ მათგანში დადასტურდა თანადამარხვის შემთხვევებიც. სამთავროს ველის ჩრდილო-დასავლეთ მონაკვეთზე გამოვლინდა ქვევრ-სამარხების თანადროული ნამოსახლარი. შენობების საძირკველი ნაგებია ნატეხი ქვით, ხოლო კედლები ალიზით. ბათქაშით შელესილ კედლებზე ოთხუკთხა პილასტრებია. შენობებს წითლად შეღებილი ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტის სახურავი ჰქონია. აღნიშნული ნამოსახლარის ახლოს გამოვლინდა მარანი, რომელსაც მოკირწყლული იატაკი და კრამიტის სახურავი ჰქონია. ამავე პერიოდის ნამოსახლარები აღმოჩნდა სამთავროს სამხრეთ უბანზეც. ახ.წ. IV-V საუკუნეებში სამთავროზე გავრცელებულია შემდეგი ტიპის სამარხები: 1. ქვაყუთი (ორფერდა და ბანურსახურავიანი). 2. კრამიტსამარხები. 3. თიხისფილასამარხი (აგურფილა სამარხი). 4. ორმოსამარხი. 5. ქვათლილებით ნაგები სამარხი. 6. თიხის სარკოფაგი. 7. კომბინირებული სამარხი (სხვადასხვა მასალისაგან ნაგები). სამთავროზე ადრე შუასაუკუნეების პერიოდის (IV-VIII სს.) მარავალრიცხოვანი სამარხია აღმოჩენილი. ამ პერიოდის სამარხის ტიპებიდან ძირითადად წარმოდგენილია ქვაყუთები და ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები. ქვაყუთები განსხვავდებიან წინა ეპოქის სამარხებისაგან. ისინი უფრო მაღალია, დიდრონი ლოდებისაგანაა შედგენილი და ზედა ნაწილში შევიწროებული. სამარხები კოლექტიურ-საოჯახო საკრძალავს წარმოადგენს. მიცვალებულები დაკრძალულია გაშოტილი, ქრისტიანული წესით. ადრე შუასაუკუნეების ნამოსახლართა ნაშთები დადასტურდა სამთავროს სამხრეთ ნაწილში. შუა საუკუნეების შენობათა კონტურები გამოვლინდა ფერდის ძირშიც, სამთავროს სამხრეთ-დასავლეთ მხარეს.
გარბნის წმინდა გიორგის ეკლესია (ოქროს ბებერი წმ. გიორგის ეკლესია) მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გარბანში მდებარეობს (კოორდინატები: Lat: 42.609179°; Lon: 44.592381°). იგი მიეკუთვნება IX-X საუკუნეების მიჯნას. ტაძრის აღმშენებელი სავარაუდოდ ვინმე გრიგოლი უნდა იყოს, რომელიც ეკლესიის ერთ-ერთ წარწერაში იხსენიება. ადგილობრივები აღდგომის მესამე კვირას გარბანის წმ. გიორგის ხატობას აღნიშნავდნენ. ამ დღეს ხევის სიონის ეკლესიიდან გამოაბრძანებდნენ გარბანის წმ. გიორგის ჭედურ ვერცხლის ხატს და მიდიოდნენ გარბანის ეკლესიაში. დეკანოზები ხალხს დაამწყალობებდნენ: „დიდებულო გარბანის წმ. გივარგივ, შენ გაუმარჯვე ამათ ხარ-გუთანს, მოლაშქრე მონადირესო, შინ მშვიდობა მიეცი, კარს გამარჯვება. ამათ ქალ ქენ ვაჟის ზედაო და სხვა“. ამის შემდეგ კლავდნენ კურატს, შლიდნენ სუფრებს და იმართებოდა საერთო დღესასწაული. ეს ტრადიცია დღეს გამქრალია.
ტაძარი აზიდული, ჰარმონიული პროპორციებით ხასიათდება, რაც დამახასიათებელია ამ პერიოდის ძეგლებისთვის. ფასადები სადაა, მხატვრულ სახეს ნათელად გამოხატული ლაკონური ფორმები, სუფთად თლილი ქვების წყობა, კბილანა ლავგარდანი და სამთაღედით გახსნილი მინაშენი ქმნის (მინაშენისგან მცირე ნაშთებია შემორჩენილი). ეკლესია დარბაზულ ნაგებობას წარმოადგენს, სამხრეთისა და ჩრდილოეთის მინაშენებით. ორივე მინაშენი დღესდღეობით თითქმის სრულიად განადგურებულია. შესასვლელი ორია – სამხრეთითა და დასავლეთით, ორივე შესასვლელი გარედან არქიტრავულია, შიგნიდან კი – თაღოვანი. დარბაზი აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით სრულდება, რომელიც გამოყოფილია მხრებით. გრძივი კედლები დანაწევრებულია ორი წყვილი პილასტრით, რომლებზეც კამარის საყრდენი თაღებია გადაყვანილი. დარბაზი გადახურულია რკინა-ბეტონის ცილინდრული კამარით. სატრიუმფო თაღი, რომლისგანაც მხოლოდ სამხრეთის იმპოსტი და თაღის ქუსლია შემორჩენილი, კონსოლებს ეყრდნობოდა. კონსოლები ტალღოვანი ზოლებითა და ვარდულებითაა დეკორირებული, ასევე გაფორმებული იმპოსტიც. ტაძარი ხუთი სარკმლით ნათდება – აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, სამხრეთისაში – ორი. დასავლეთის სარკმელი შიგნით სათაურითაა შემკული (ორ ლილვს შორის მოქცეული რელიეფური ზოლი), რაც იშვიათად გვხვდება ქართულ ხუროთმოძღვრებაში. ინტერიერი მთლიანად მოხატული ყოფილა, ამჟამად მხატვრობა სრულიად განადგურებულია. სამხრეთის მინაშენი მთელს სიგრძეზე გასდევს ეკლესიას და გეგმაში წრიულ სვეტებზე გადაყვანილი სამი თაღით იყო გახსნილი. თაღედისგან მხოლოდ საყრდენი სვეტები და დასავლეთის თაღის ქუსლია შემორჩენილი. ეკლესიის მთავარი დარბაზი ჩრდილოეთის მინაშენს კარით უკავშირდება. ორივე მინაშენი აღმოსავლეთით აფსიდალურია. ფასადები სადაა, დაუნაწევრებელი. კედლებს პატარა თაღებისგან შედგენილი კბილანა ლავგარდანი ასრულებს. ნანგრევებში ასევე აღმოჩნდა ლავგარდნის ქვები, რომლებიც შემკულია უფრო რთული დეკორატიული მოტივებით, ვარდულებით, ყურძნის მტევნებით და სხვა. აღმოსავლეთის სარკმელს გრეხილი ლილვის სათაური ამკობს, რომელსაც აზნექილი კიდეები აქვს. არმოსავლეთ ფასადზე ლაპიდარული წარწერაა: „წდი გიორგის ოქრო“. ეკლესია ნაგებია თბილი ტონალობის სუფთად ტუფით, რიგების ჰორიზონტალობის დაცვით. ტაძარს შემოვლებული ჰქონია თლილი ქვით ნაგები, ოთხკუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომელიც ნაწილობრივ არის შემორჩენილი.
დოლოჭოპის სატაძრო კომპლექსიკახეთში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, რაიონული ცენტრიდან 6-7 კმ-ის დაშორებით, მდინარე დურუჯის მარჯვენა ნაპირზე მდებარეობს. იგი მრავალფენიანი არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლია და მოიცავს I ბაზილიკური ტიპის ტაძარს, რომელსაც ნ. ბახტაძე ე.წ. სამეკლესიიან ბაზილიკათა ჯგუფს მიაკუთვნებს, II ეტაპის დიდ სამნავიან ბაზილიკას, რომელიც აღმოსავლეთ საქართველოში ყველაზე დიდი ზომის ბაზილიკაა დღემდე გამოვლენილთა შორის, III ეტაპის მცირე ზომის ეკლესიასა და ადრეული შუა საუკუნეების სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობათა ნაშთებს. ნ. ბახტაძე პირველ ტაძარს IV საუკუნით ათარიღებს, დიდ ბაზილიკას V საუკუნით, III ეკლესიას კი – VI საუკუნით. დოლოჭოპის დიდ ბაზილიკას ნ. არონიშიძე VI საუკუნის შუა ხანებით ათარიღებს. კომპლექსის ადგილას ქვითკირის კედლების ნაშთები ს. ჯანაშიას სახ. მუზეუმის ნეკრესის ნაქალაქარის შემსწავლელი არქეოლოგიური ექსპედიციის მეცნიერთა ჯგუფმა 2004 წელს აღმოაჩინა, თუმცა ძეგლზე მასშტაბური არქეოლოგიური სამუშეოები 2012 წლიდან დაიწყო, რის შედეგადაც ეტაპობრივად გამოვლინდა სატაძრო მშენებლობის სამი ფენა და სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობათა ნაშთები.
ძეგლის აღწერა
დოლოჭოპის დიდი ბაზილიკა (დურუჯისპირა ბაზილიკა) 36 მეტრის სიგრძის და 18.5 მეტრის სიგანის (გრძივი გალერეების გარეშე) სამნავიანი ბაზილიკაა. ეკლესია ნაგებია ფლეთილი და რიყეზე ნარჩევი დიდი ზომის ქვებით, კონსტრუქციული ნაწილებისთვის გამოყენებულია შირიმი. ტაძარს სამი მთავარი, განიერი შესასვლელი აქვს – დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. გარდა ამისა სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლებში თითო დამატებითი შესასვლელიცაა გაჭრილი. დასავლეთიდან ტაძარში მოხვედრა მხოლოდ უფრო ადრეული ნაგებობის გავლით იყო შესაძლებელი. ნავები ერთმანეთისგან ხუთი წყვილი ჯვრული გეგმის მქონე ბურჯით იყოფა. მთავარი ნავი, გვერდითებთან შედარებით, ორჯერ განიერია. იგი აღმოსავლეთით ღრმა, ნალისებრი, დასავლეთ-აღმოსავლეთ ღერძე ოდნავ გაწელილი და მცირედით დეფორმირებული მოხაზულობის, აფსიდით სრულდება. აფსიდი კონქით ყოფილა გადახურული. აფსიდს სასულიერი პირთა ჩამოსაჯდომი ოთხსაფეხურიანი მერხი შემოუყვება. აღმოსავლეთ კიდეში მერხზე სამეუფეო ტახტია დაფუძნებული. საკურთხევლის მართკუთხა ამბიონი აღმოსავლეთის ბურჯებამდეა გამოწეული. ამბიონზე ასასვლელად სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან სამსაფეხურიანი კიბეებია მოწყობილი. საკურთხევლის იატაკის ქვეშ 15 კვ. მ. ფართობის კრიპტა გამოვლინდა. საკურთხევლის ორივე მხარეს კვადრატს მიახლოებული ფორმის დამხმარე სათავსებია, რომლებიც შესაბამის ნავებს კარით უკავშირდებიან. ჩრდილოეთ სათავსს ჩრდილოეთიდანაც ჰქონია შესასვლელი, რომელიც მოგვიანებით გაუუქმებიათ. ინტერიერი შელესილი და წითლად შეღებილი ყოფილა. იატაკი მართკუთხა ფორმის კერამიკული ფილებით ყოფილა მოგებული. ტაძარს სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან მთელს სიგრძეზე თანადროული გალერეები ეკვრის. ორივე გალერეის აღმოსავლეთ ნაწილში აფსიდით დასრულებული ეკვდერებია მოწყობილი, ჩრდილოეთის აფსიდი ნალისებრია, სამხრეთისა კი – ნახევარწრიული. სამხრეთ ეკვდერი აღმოსავლეთით მცირედით სცდება ტაძრის აღმოსავლეთ კედლის ხაზს. ჩრდილოეთ გალერეის დასავლეთ ნაწილი ხუთი თაღით ყოფილა გახსნილი. თაღები კერამიკული ფილებით ყოფილა გამოყვანილი, რომელთა სისქეც ცალ მხარეს მცირდება. ძეგლზე გამოვლენილი ხის ნაშთებისა, მოზრდილი ზომის სამსჭვალების დიდი რაოდენობისა და ანტეფიქსთა ფორმების საფუძველზე, ნ. ბახტაძე მიიჩნევს, რომ ტაძარს კოჭოვანი გადახურვა ჰქონდა, კრამიტის საბურველით. ტაძრის ჩრდილოეთ კედელზე შემორჩენილია სწორკუთხა ფორმის, ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილით დაშორებული ღრმულები, რომლებიც ხის ძელების ჩასამაგრებელ ფოსოებადაა მიჩნეული. ნაგებობის სარკმლები, თაღები და გადახურვები შემორჩენილი არ არის.
ძეგლზე ჩატარებული არქეოლოგიური სამუშაოებისას გამოჩნდა, რომ დოლოჭოპის დიდი ბაზილიკა უფრო ადრეული ტაძრის ადგილას ყოფილა აგებული. დოლოჭოპის I (მცირე) ტაძარი 25 მ-მდე სიგრძისა და 15 მ-მდე სიგანის ნაგებობას წარმოადგენს, დარბაზულ სივრცეს საკურთხევლის გასწვრივ მდებარე დამხმარე სათავსებითა და სამმხრივი გალერეით. საკურთხეველი სწორკუთხაა, უაფსიდო და, დარბაზთან შედარებით, ვიწროა. გვერდითა სათავსები გრძივ გალერეებზე განიერია და მცირედით შეჭრილია მთავარი ეკლესიის სწორკუთხედში. სათავსები ტაძრის სივრცისგან იზოლირებულია და მხოლოდ გალერეებს უკავშირდება დასავლეთის ღიობებით. ძეგლზე ზუსტად დადგინდა ორი შესასვლელის განლაგება – დასავლეთისა და ჩრდილოეთის, თუმცა მთლიანი გეგმარებითი სტრუქტურის საფუძველზე და საქართველოს ეკლესიებში შესასვლელთა მოწყობის გავრცელებული ტრადიციის გათვალისწინებით, საფიქრებელია, რომ შესასვლელი სამხრეთითაც უნდა ყოფილიყო. იმ ადგილას, სადაც სამხრეთის შესასვლელი უნდა ვივარაუდოთ, მოგვიანებით საძვალე და ბემა მოეწყო, რაც შეუძლებელს ხდის ამ მონაკვეთის მოწყობის დაზუსტებას. ყოველ მხარეს, ეკლესიის ძირითადი სივრცის შესასვლელების გასწვრივაა გაჭრილი გალერეათა შესასვლელებიც. ტაძარი ნაგები იყო ფლეთილი კირქვით. კედლები, როგორც ინტერიერში, ასევე ექსტერიერში, შელესილი იყო კირით. პროფ. ნ. ბახტაძე, ძეგლზე გემოვლენილი ანტეფიქსების მახასიათებელთა საფუძველზე, მიიჩნევს, რომ ნაგებობას კოჭოვანი გადახურვა უნდა ჰქონოდა – ხის კონსტრუქციებზე დაყრდნობილი კრამიტის საბურველი. ეკლესიას თიხატკეპნილი იატაკი ჰქონია. დოლოჭოპის მცირე ტაძარი მხოლოდღა გეგმის დონეზეა შემორჩენილი, შესაბამისად სარკმლების რაოდენობასა და განლაგებაზე, ღიობთა გადახურვის ფორმაზე, ასევე ნაგებობის სივრცით გადაწყვეტაზე, მთავარი ეკლესიისა და გალერეების სიმაღლეთა შეფარდებაზე მსჯელობა სადღეისოდ შეუძლებელია. ნ. ბახტაძე დოლოჭოპის მცირე ტაძარს სამეკლესიიან ბაზილიკათა ჯგუფს მიაკუთვნებს, თუმცა, ვფიქრობ, ამ ნაგებობის გეგმარების რაობა დამატებით განხილვას საჭიროებს, რადგან, მიუხედავად მსგავსებისა, ამავე დროს გარკვეული გეგმარებითი თავისებურებებით იგი ძეგლთა აღნიშნული ჯგუფისგან ძირეულად განსხვავდება.
ტაძრის დასავლეთით წაგრძელებული სწორკუთხა ნაგებობა იდგა, რომელიც დოლოჭოპის დიდი ბაზილიკის მშენებლობისას ახალი ეკლესიის „ფსევდო-ნართექსი“ გამხდარა (გამოვლენილი მასალის მიხედვით, ნაგებობას სამეურნეო დანიშნულება ჰქონია). შენობის პირვანდელი დანიშნულების შესახებ გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ის საეპისკოპოსო სასახლე უნდა ყოფილიყო. არქეოლოგიური სამუშაოების შედეგად ასევე გამოირკვა, რომ დოლოჭოპის მცირე ტაძარი არქიტექტურულ კომლექსში ყოფილა ჩართული, რომელიც თავდაცვითი ზღუდეებით და სხვადასხვა დამხმარე შენობებით გარშემორტყმულ, მინიმუმ 2500 კვ.მ-ის ფართობის შიდა ეზოს მოიცავდა. სატაძრო კომპლექსი და მისი შემადგენელი ელემენტები ამ ეტაპზე სრულად გამოკვლეული არ არის და სამომავლო არქეოლოგიურ კვლევებს საჭიროებს.
დოლოჭოპის დიდი ბაზილის დანგრევის შემდეგ ბაზილიკის შუა და ჩრდილოეთის ნავების ნაწილი, აღმოსავლეთიდან მეოთხე წყვილ ბურჯამდე, სახელდახელოდ აღუდგენიათ და ბევრად მცირე ზომისეკლესია გამოუყვანიათ. შენარჩუნდა საკურთხევლის აფსიდი და ჩრდილოეთის პასტოფორიუმი. ამოუშენებიათ ბაზილიკის მთავარი და ჩრდილოეთის ნავების გამყოფ ბურჯებს შორის არეებიც. შედეგად ეკლესიას, ბურჯებით გაყოფილი ორი ნავის ნაცვლად აქვს მთავარი დარბაზი და კედლით გამოყოფილი ჩრდილოეთის ნავი (გალერეა). აღდგენისას შეუნარჩუნებიათ ასევე ჩრდილოეთის ეკვდერი.
დოლოჭოპის დიდი ბაზილიკა. გეგმა. წყარო: ნ. ბახტაძე, ვ. მამიაშვილი, ბ. გაბეხაძე და ჯ. ჩხვიმიანი. ნაქალაქარ ნეკრესის უძველესი ქრისტიანული ტაძრები. თბ. 2020.
დოლოჭოპის I ტაძარი. გეგმა. წყარო: ნ. ბახტაძე, ვ. მამიაშვილი, ბ. გაბეხაძე და ჯ. ჩხვიმიანი. ნაქალაქარ ნეკრესის უძველესი ქრისტიანული ტაძრები. თბ. 2020.
დოლოჭოპის სატაძრო კომპლექსი. გენ. გეგმა. წყარო: ნ. ბახტაძე, ვ. მამიაშვილი, ბ. გაბეხაძე და ჯ. ჩხვიმიანი. ნაქალაქარ ნეკრესის უძველესი ქრისტიანული ტაძრები. თბ. 2020.
დოლოჭოპის III ეკლესია. გეგმა. წყარო: ნ. ბახტაძე, ვ. მამიაშვილი, ბ. გაბეხაძე და ჯ. ჩხვიმიანი. ნაქალაქარ ნეკრესის უძველესი ქრისტიანული ტაძრები. თბ. 2020.
