წრომის ტაძარი

წრომის ტაძარი შიდა ქართლში, ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წრომში მდებარეობს. იგი 626-635 წლებშია აგებული და ქართული კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და საეტაპო ძეგლია. წრომში ჯერ კიდევ IV საუკუნეში ყოფილა საკმაოდ მნიშვნელოვანი ეკლესია, სადაც, მემატიანის გადმოცემით, 457 წელს, წამებით მოუკლავთ ვახტანგ გორგასლის თანამოღვაწე რაჟდენი. ამ ძველი ეკლესიის ნანგრევებზე ერისმთავარ სტეფანოზ II-ს აუგია წრომის დღევანდელი გუმბათიანი ტაძარი. იგი რამდენჯერმე დაზიანდა და გადაკეთდა: XI-XII და XVI-XVII საუკუნეებში. 1731 წლის ლეკთა შემოსევის დროს დაინგრა გალავანი. 1940 წლის მიწისძვრამ ტაძრის მნიშვნელოვანი ნაწილი დააზიანა: დაინგრა გუმბათი, გუმბათქვეშა კვადრატის კედლები და დასავლეთისა და სამხრეთის მკლავების ცილინდრული თაღების დიდი ნაწილი, გადაიხარა დასავლეთის კედელი. ეკლესია XX საუკუნეში სრულიად აღადგინეს. ძეგლის დათარიღება ეყრდნობა არქიტექტურული თავისებურებების ანალიზსა და სამხრეთი კედლის მთავარ სარკმელთან მდებარე წარწერას: “წმიდაო ეკლესიაო სტეფანოზ ვიბატოსი შეიწყალე”. მიჩნეულია, რომ წარწერაში მოხსენიებულია ქართლის ერისმთავარი სტეფანოზ II. წრომის ტაძარი ჯვრის ტიპის ძეგლების შემდგომ ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების განვითარების ახალ ეტაპს წარმოადგენს და მხატვრული ღირსებებით მცხეთის ჯვარსაც კი უტოლდება. აქ გვხვდება შიგა სივრცის გადაწყვეტის ახალი კონსტრუქციული სისტემა. წრომში გუმბათის საყრდენად ჩნდება თავისუფლად მდგომი ოთხი ბურჯი, უფრო ადრეულ ძეგლებში კი გუმბათი კედლებს ეყრდნობოდა. ბურჯების შემოტანის შედეგად შიგა სივრცე მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ასევე ის ჩახაზული ჯვრის ტიპის პირველი ტაძარია და აქვე პირველად ჩნდება საფასადო ნიშები. ფასადის მხარეს, იქ, სადაც საკურთხეველის აფსიდი ემიჯნება გვერდითა სადგომებს, წრომის ხუროთმოძღვარმა კედლის სისქეში ჩაკვეთა ორი ღრმა ნიშა, რითაც მან შვერილი აფსიდის უგულებელყოფის რთული ამოცანა გადაჭრა. ნიშების საშუალებით კედელი აფსიდების სიმრგვლესა და კედლის გარე სწორ ხაზს შორის წარმოქმნილი სრულიად ზედმეტი მასისგან გათავისუფლდა გათავისუფლდა და ამავდროულად მხატვრული აქცენტიც შექმნა. აღსანიშნავია წრომის მხატვრული მთლიანობა, მნახველი გრძნობს, რომ ხუროთმოძღვარს გააზრებული აქვს არა ცალკეული ფასადები სათითაოდ, არამედ მთელი ნაგებობა ერთიანად. აქ ქვაზე ნაკვეთი ძუნწი მორთულობა მხოლოდ მსუბუქი მახვილების როლს ასრულებს. ტაძარი განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ახდენს ჰარმონიული პროპორციებით, მასების წონასწორობით, განსაკუთრებული ოსტატობით ნაგები მკაცრი კედლებით, ფასადთა დასრულებული კომპოზიციებით, მარტივი პროფილების იშვიათი სიზუსტით, განათების კარგად გააზრებული სისტემით, შიდა სივრცის სიმსუბუქით და ხუროთმოძღვრის მიერ საშენი მასალის სპეციფიკისა და მხატვრულ შესაძლებლობათა განსაკუთრებული შეგრძნებით. ტაძრის საკურთხევლის კონქი მოზაიკით იყო შემკული, რომლის უმეტესი ნაწილი განადგურდა, გადარჩენილი ფრაგმენტები კი საქართველოს ხელოვნების მუზეუმშია დაცული. დღესდღეობით საკურთხეველში მხოლოდ მოსამზადებელი ნახატის კონტურებია შემორჩენილი. წრომის ტაძარი ძალიან მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს ქართული სატაძრო ხუროთმოძღვრების განვითარების ისტორიაში.

 

არქიტექტურა

წრომის ტაძარი ჩახაზული ჯვრის ტიპის ჯვარ–გუმბათოვანი ნაგებობაა. გუმბათი ოთხ ცალკე მდგომ ბურჯს ეყრდნობა. აღმოსავლეთის მკლავი მძლავრი აფსიდით სრულდება. კვადრატული სივრციდან გუმბათის ყელზე გადასვლა ტრომპების საშუალებით ხორციელდება. ტაძრის დასავლეთით ნართექსია, რომლის თავზე პატრონიკეა მოწყობილი. ნართექსის შუა ნაწილი გადახურულია ცილინდრული კამარით, ხოლო გვერდითები – ჯვრული კამარით. საკურთხევლის ორივე მხარეს დამხმარე სათავსებია – სადიაკვნე და სამკვეთლო. ჩრდილო-აღმოსავლეთის სათავსს ჯვაროვანი კამარა აქვს, სამხრეთ-აღმოსავლეთისას კი – ვარსკვლავისებრი. სამხრეთ-დასავლეთით ორსართულიანი სათავსია, რომლის აღმოსავლეთით გახსნილი ქვედა სართული საქალებო იყო, ხოლო მეორე სართული – დიდებულთა სადგომი. განათების მთავარი წყარო გუმბათის ყელში გაჭრილი ოთხი და მკლავებში გაჭრილი თითო დიდი სარკმელია, რასაც რამდენიმე მრგვალი სარკმელიც ემატება. ტაძარი ორ-სამსაფეხურიან ცოკოლზე დგას. ფასადები მკაცრი და მონუმენტურია. გამორჩეულია აღმოსავლეთის ფასადი ორი გეგმაში სამკუთხა ნიშით. დასავლეთის ფასადი ხასიათდება მარტივი მონუმენტურობითა და კარ -სარკმლების ღიობების რიტმით. მშვიდი და თავშეკავებული გვერდითი ფასადები ქმნიან გადასვლას მდიდრული აღმოსავლეთის ფასადიდან მკაცრ დასავლეთის ფასადზე. ტაძრის ფორმები გაცოცხლებულია მსუბუქი და მოხდენილი ორნამენტული დეკორით, რომელიც გამოყენებულია დიდი ტაქტით, მხოლოდ ძირითადი ფორმების გამოსავლენად. საფიქრებელია, რომ აღმოსავლეთის ფასადის ნიშებში შემორჩენილ შეწყვილებულ ნახევარსვეტებზე მცირე ქანდაკებები უნდა ყოფილიყო. საკურთხევლის კონქი შემკული იყო მოზაიკით, რომლის გადარჩენილი ფრაგმენტები საქართველოს ხელოვნების მუზეუმშია გადატანილი. გარდა ამ მოზაიკისა ინტერიერში მორთულობა არ გვხვდება და ყველაფერი გათვალისწინებულია კედლების წყობის ხარისხზე. კედლების მკვეთრი და მკაცრი წყობა, ოსტატურად გამოყვანილი თაღები და მათი დახვეწილი პროპორციები, განათების კარგად გააზრებული სისტემა, მოწმობს მშენებელთა დიდ ოსტატობასა და გემოვნებას.

ფოტო მასალის წყარო: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ფოტო არქივი.

 

 

კომენტარის დატოვება

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო.